نکات عمده در خصوص گزارش استنفورد

چندی پیش، متنی در خصوص گزارش استنفورد دستم رسید که درباره وضعیت کیفیت تولیدات علمی در ایران به بحث پرداخته بود. از من خواسته شد نسبت به آن نقدی داشته باشم که این متن را نوشتم و ارسال کردم. از آنجا که بیش از 5 ماه از آن تاریخ گذشته نظرات خود را درباره این گزارش تسهیم می کنم:

گزارش استنفورد دارای نکات قابل توجهی است که در ذیل به عمده ترین آنها اشاره می شود:

1.    اساساً سه پایگاه استنادی مهم و معتبر در دنیای علم وجود دارد که متخصصان علم سنجی، استخراج داده ها را برای تحلیل بروندادهای علمی از طریق این پایگاه ها انجام می دهند. این پایگاه های استنادی عبارتند از:

·       Scopus

·       WOS

·       PUBMED

برای تشخیص میزان فعالیتهای علمی یک کشور یا یک موسسه نمی توان صرفاً به یک پایگاه استنادی اکتفا کرد بلکه باید در نظر گرفت وضعیت علمی این کشور به صورت مقایسه ای در هر سه پایگاه در چه وضعیتی قرار دارد. این پروژه به طور اخص روی اسکوپوس تمرکز کرده است که نسبت به دو پایگاه استنادی دیگر درجه سختگیری ملایم تری دارد. ضمن اینکه به طور دقیق به شاخصهای علم سنجی که در این پروژه از آنها استفاده شده اشاره ای نشده است. کمیت تولیدات علمی و نیز میزان استنادات برای ارزیابی وضعیت علمی یک کشور کافی نیست.

2.    در این پروژه اشاره شده است که عملکرد حوزه مهندسی بهتر بوده است. در حوزه علم سنجی، به تفاوت ماهوی رشته ها نیز توجه می شود. رشته مهندسی با علوم پایه و علوم انسانی متفاوت است و بهتر بودن یا بدتر بودن یک رشته در زمینه تولیدات علمی در حوزه علم سنجی مطرح شود. چون بر اساس سرانه پژوهشگران و شاخصهای دیگر نظیر محصول محور بودن یا ایده محور رشته تحلیل انجام می شود.

3.    افزایش جمعیت تحصیلات تکمیلی و سیاستهای ابلاغی دولتی در خصوص ارتقای اساتید و نیز دانشجویان تحصیلات تکمیلی از نکات مهمی است که در این پروژه به آن اشاره شده است. به نظر می رسد تغییر مداوم آیین نامه های ارتقاء و بخشنامه های مربوط به کفایت دستاوردهای پژوهشی دانشجویان، راه را در جهت سوء رفتارهای پژوهشی باز می گذارد و دانشجویان و اساتید ناگزیر می شوند به بداخلاقی های علمی و نیز انتشار آثار خود در نشریات یغماگر بپردازند. البته این مسئله توجیه نیست. معاونتهای پژوهشی دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی باید به صورت دائمی به آموزش دانشجویان و اساتید در خصوص آشنایی آنها با نشریات چپاولگر و یغماگر، مصداق های سرقت علمی و عواقب ناگوار استرداد مقالات از سوی مجلات بین المللی برای جامعه علمی کشور بپردازند. همچنین برگزاری دوره های آموزشی شیوه های صحیح و علمی مقاله نویسی، آشنایی با پایگاه های استنادی، آشنایی با صحت استنادی و راهکارهای افزایش بازدید مقالات و دریافت استناد بیشتر توسط متخصصان علم سنجی می تواند به پژوهشگران کشور کمک کند تا افزون بر کمیت به ارتقای کیفیت آثار خود نیز بیندیشند. البته باید توجه داشت اصل Publish or Perish یک اصل جهانی است که گریزی از آن نیست ولی در این اصل باید به کیفیت کار و رعایت اصول اخلاق پژوهشی توجه کرد.

4.    در این پروژه به بحث جی دی پی نیز اشاره شده است که می تواند قابل توجه باشد  و از مسائل مهم در سیاستگذاری علمی محسوب می شود. پژوهشگران باید به لحاظ در اختیار داشتن تجهیزات و امکانات و حمایت مالی در مرتبه ای باشند که بتوانند بدون دغدغه چالشهای یک جامعه را شناسایی نموده و راهکارهای برطرف سازی آنها را با ارائه دیدگاه­های تخصصی و کاربردی و نیز ارائه محصولات قابل استفاده مطرح نمایند که بتواند مانع خروج ارز از کشور گردد.

5.    در خصوص نسبت استاد به دانشجو نیز نکته مهمی اشاره شده است که باید به آن توجه کرد. در سالهای گذشته حجم زیاد دانشجویان با تعداد اندکی از اساتید به انجام کارهای پژوهشی با تاکید بر پایان نامه مشغول بوده اند که این قضیه می تواند منجر به کاهش کیفیت فعالیت های پژوهشی گردد. چون این مساله باعث می شود فعالیت های پژوهشی بر اساس نیاز و تقاضای جامعه نباشد و صرفاً به عنوان یک تکلیف کلاسی در نظر گرفته شود.

6.    باید توجه داشت عامل مهمی مثل تحریم باعث شده است تا بسیاری از مقالات معتبر حتی بدون داوری توسط مجلات و همایشها مورد پذیرش قرار نگیرد و علی رغم فشارها و تحریمهای بین المللی دانشگاه های ایرانی توانسته اند رتبه های قابل قبولی را در نظامهای رتبه بندی کسب کنند. چون شاید بتوان به وسیله اهرم تحریم جلوی انتشار مقالات را گرفت اما استنادها عواملی نیستند که تحت تاثیر تحریم باشند. همین عامل تحریم، باعث شده است دسترسی به بسیاری از منابع اطلاعاتی ارزشمند با سختی میسر شود که در پروژه استنفورد به آن اشاره ای نشده است.

7.    همکاریهای بین المللی نکته مهمی است که در این پروژه اشاره شده است. همکاریهای بین المللی می تواند افزون بر ورود ایده ها و نظرات جدید به کشور، باعث هم افزایی پژوهشگران و در نهایت بومی سازی یک حوزه علمی در کشور شود. البته طی تحقیقات گذشته به نظر می رسد بازه زمانی 1997 تا 2004 بیشترین میزان همکاریهای بین المللی وجود داشته است و برای این قضیه نمی توان صرفاً به داده های اسکوپوس تکیه کرد. سایر پایگاه های استنادی نیز باید در نظر گرفته شوند.

8.    در این پژوهش بر روی کیفیت و کمیت مقالات و مجلات تکیه شده است ولی مشخص نیست با چه شاخصهایی غیر از استناد و Citescore به ارزیابی کیفی مقالات و مجلات پرداخته شده است. در حالیکه شاخصهای متعدد و فرمولهای گوناگونی در حوزه علم سنجی است که می تواند میزان کیفیت بروندادهای علمی را بسنجد.

9.    در نهایت باید توجه داشت هر چند این پروژه نکات قابل تاملی را ارائه می دهد اما پیشنهاد می شود چنین کاری توسط متخصصان علم سنجی و با بهره گیری از نرم افزارهای مخصوص تحلیل داده های علم سنجی انجام شود.


/ 0 نظر / 147 بازدید